Gwili Lewis

Gwili Lewis


WINWNS

gan Gwili Lewis

         Er mod i wedi meddu ar ardd dros hanner canrif, dwi ddim wedi tyfu winwns erioed. 'Does dim esboniad o gwbl i'r holl oedi 'ma cyn penderfynu mai da o beth fuasai i mi dyfi winwns. Ma' nhw mor ddefnyddiol. Llysieuyn wir lesol. Ond dyna fe. Haws prynu winwns yn y Co-op!
         Darllenais yn y Guinness Book of Records 1973 fod y winwnsyn mwya a dyfwyd ym Mhrydain yn pwyso 5 pwys 13 owns, OND, yn sioe Llanharri yn1987, 'roedd un yn pwyso 8 pwys 5 owns. Dyna i chi wompyn! Tyfwyd hwn yn y Rhondda.
         Ond mae'r winwnsyn yn hen, hen blanhigyn a sn amdano yn yr Hen Destament, yn llyfr Numeri, lle mae'r Israeliaid yn yr anialwch yn dyheu am y cennin a'r winwns blasus yr oeddent wedi eu mwynhau'n ddirfawr yn yr Aifft. Roedd yr Eifftiaid gynt hefyd yn gwerthfawrogi nodweddion winwnsyn.
         Yn siwr i chi, 'roedd ein cyndadau yn mwynhau winwns gyda'u pryd bwyd yn fawr, ac yn gwerthfawrogi priodoledd feddygol y llysieuyn, er lles i ddyn ac i anifal.
         Er engraifft, byddent yn hongian wiwnwns wrth ddrws y beudy i gadw draw, nid yn unig ysbrydion drwg, ond hefyd clefyd ar y gwartheg.
         Yn y chwe degau pan oedd clefyod traed a'r genau ar ei waethaf yn achosi colledion difrifol i'r ffermwyr, mae'n debyg bod 'na un fferm yn Sir Gaer heb golli'r un anifail, er fod ffernydd o'i chwmpas wedi colli'r cwbl. Pam tybed? Yn l gwraig y ffarmwr, am iddynt hongian rhaffaid o winwns wrth ddrws y beudy. Rhyfedd ynte!
Yn Sir Gaer hefyd, yn yr ail ganrif ar bymtheg, 'roedd un teulu wedi osgoi'r pla erchyll, yn syml am eu bod wedi hongian winwns wrth ddrws y ty. Felly rhaid bod winwns yn dda i ni, er 'i fod e'n dod a dagrau i'r llygaid.
         Rwy'n cofio pan yn blentyn yn Hendygwyn ar Daf, os oedd arwydd fod un o'r teulu yn mynd i gael anwyd, wel cawl winwns am dani.
         Os byddwch chi'n methu cysgu yn y ns, y peth gorau allech chi ei wneud yw bwyta winwns amrwd cyn mynd i'r gwely. Cofiwch, dwi ddim ddim hapu ynglyn a'r effaith ar eich cymar!
         Ydych chi'n dioddef wrth y ddannodd neu glustiau tost? Y peth gorau i wneud yw berwi winwns yn bwtsh a'i ddefnyddio fel powltis.
         O'r diwedd, mae'r gwyddonwyr yn cydnabod fod gans winwns allu gwir ryfeddol i drin clefydau, megis anaemia,a phwysedd uchel gwaed, gostwng lefel colestrol, a'u fod yn fuddiol iawn i wella dolur y galon.
         Diddorol dros ben yw'r ffaith fod bridwyr ceffylau raso yn Ffrainc am ganrifoedd wedi bwydo'r ceffylau a winwns er mwyn gwella cylchrhediad y gwaed, a'u gwneud i redeg yn gynt.
         Meddyliwch. Mor dda fyddai'r canlyniad petai peltroedwyr Cymru, rygbi a socer yn bwyta winwns yn yr haf fel rhan o'r paratoadau ar gyfer y tymor sy'n dilyn, ac yn y gaeaf bwyta winwns yn lle orennau yn ystod yr half-time. Winwns o'r Rhondda wrth gwrs. Tybed a yw Shane Williams yn hoff o winwns?
         Synwn i ddim fod tm rygbi Ffrinc yn gwledda ar winwns o Lydaw. 'Does dim amheuaeth bod nhw'n medru rhedeg yn eithriadol o chwim.
         Gyda llaw, y peth sy'n rhoi blas ar ginio Nadolig yw'r stwffin yn y twrci - sage and onions. Rhaid cael winwns. Mae'n rhoi blas ar fyw.
         NADOLIG LLAWEN I CHI.


Back to More Guests
Guests
Back to More Guests
Back to main page